Jest to roślina wieloletnia z rodziny Złożonych (Compositae), pochodząca z obszaru śród- ziemnomorskiego, stanowiąca uprawną odmianę rosnącego tam karczocha dzikiego, zwanego też kardem – Cynara cardunculus L. Karczoch zwyczajny jest uprawiany w wielu krajach eu- ropejskich i północnoafrykańskich, także w ZSRR na Krymie, na Cejlonie, Jawie, w Indiach, Brazylii i USA. W Polsce możliwa jest uprawa karczocha jako rośliny jednorocznej (z impor- towanych nasion), wydającej jedynie rozetę przyziemnych liści, które w stanie świeżym lub wysuszone służą do sporządzania wyciągów używanych w lecznictwie.

Karczoch ma łodygę grubą, wysokości do 2 m, obficie szaro lub biało owłosioną. Liście od- ziomkowe duże, zebrane w różyczkę, dolne w zarysie szerokolancetowate, około 1 m długie i 50 cm szerokie, podwójniepierzastosieczne. Liście łodygowe są stopniowo mniejsze, a umiesz- czone najwyżej są równowąskie i mają zaledwie 5-6 cm długości. Kwiatostan stanowi duży, głowiasty koszyczek średnicy do 10 cm, o zmięśniałych i niemal bezkolczastych okrywach. Również zmięśniałe jest dno koszyczka. Kwiaty liczne, niebieskawopurpurowe. Kwitnie od czerwca do października.

Surowiec. Dla potrzeb lecznictwa zbiera się liście karczocha zwyczajnego, zarówno od- ziomkowe jak i łodygowe – Folium Cynarae scolymi lub liście z łodygami – Herba Cynarae scolymi i w stanie świeżym przerabia na wyciągi płynne lub suche, przeznaczone do produkcji specyfików farmaceutycznych. Surowiec ma intensywnie gorzki smak.

Dla celów kulinarnych zbiera się przed kwitnieniem zmięśniałe koszyczki kwiatowe, po- zbawione goryczy, które po oczyszczeniu i usunięciu łuskowatych części gotuje się i spożywa, zazwyczaj z sosem. Jest to delikatna, smaczna jarzyna, o dużej wartości dietetycznej, popular- na w krajach śródziemnomorskich.

Podstawowe związki czynne. W liściach i zielu karczochów głównym związkiem czynnym jest pochodna dwuhydroksyfenolowa,  zwana cynaryną, wchodząca w skład kompleksu po- krewnych substancji. W świeżych liściach jest do 0,02% cynaryny, w łodygach mniej. Ponadto występują liczne kwasy polifenolowe (np. kawowy) i kwasy organiczne (np. glikolowy), trój- terpeny, flawonoidy i sole mineralne.

W jadalnych  koszyczkach  kwiatowych  stwierdzono obecność znacznych  ilości wielocu- krów, m.in. pektyn i śluzu, kwasów organicznych, np. jabłkowego i glutaminowego, witaminy C i grupy witamin B, fitosteroli, glikozydu flawonowego cynarozydu, karotenoidów, enzymów i wielu mikroelementów.

Działanie. Wyciągi z liści i ziela karczochów działają żółciopędnie i żółciotwórczo, moczo- pędnie, przeciwmiażdżycowo, przeczyszczające, ochronnie na wątrobę i rozkurczowo. Stwier- dzono, że po podaniu doustnym wyciągów z liści i ziela następuje szybkie i znaczne pobudze- nie wytwarzania żółci przez wątrobę oraz łatwiejszy jej przepływ w drogach żółciowych. Towarzyszy temu wpływ ogólnie odtruwający na organizm i na jego funkcje metaboliczne. Następuje bowiem szybkie usuwanie szkodliwych produktów przemiany materii przez zwiększenie wydalania moczu, łatwiejsze utlenianie związków cukrowych  i tym samym – ochrona przed możliwością  objawów cukrzycowych. Wyciągi z karczochów zmniejszają poziom związków tłuszczowych i cholesterolu we krwi i zapobiegają miażdżycy tętnic. Wymienić też trzeba działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie jelit, dróg moczowych i żółciowych, jak też nieznaczne własności przeczyszczające.

Działania niepożądane. Przetwory z karczocha stosowane w zalecanych dawkach, nawet przez dłuższy okres, nie wywołują objawów szkodliwych.

Zastosowanie. Roślina była od wieków stosowana do celów spożywczych, ale o jej właści- wościach leczniczych dowiedziano się w XIV w., do lecznictwa zaś wprowadzono w XVIII w., a dopiero w 1926 r. przeprowadzono badania farmakologiczne i kliniczne. Preparaty z karczo- cha są zalecane w schorzeniach związanych z wytwarzaniem i przepływem żółci w stanach za- palnych  pęcherzyka  żółciowego i  przewodów żółciowych,  kamicy żółciowej,  zastoju żółci spowodowanym stanem skurczowym i atonicznym, w niewydolności wątroby, żółtaczce, dole- gliwościach  po usunięciu pęcherzyka żółciowego. Również w miażdżycy naczyń krwiono- śnych, zaburzeniach przemiany tłuszczowej, pomocniczo w niewydolności nerek, cukrzycy i białkomoczu.

Przetwory. Nalewka z liści karczocha: 100 g wysuszonych i rozdrobnionych liści lub ziela karczocha zalać 200 ml alkoholu 40-procentowego i macerować 15 dni, często wstrząsając.

Następnie przecedzić i wycisnąć surowiec, płyny połączyć i przesączyć przez watę, przelać do butelki i przechowywać w lodówce. Pić po 10-30 kropli w kieliszku wody kilka razy dziennie na 1 godz. przed posiłkiem. Działa pobudzająco na apetyt, żółciopędnie i metabolicznie.

Wino z liści karczocha: 50 g rozdrobnionych świeżych liści karczocha macerować 8 dni w litrze wytrawnego białego wina, często mieszając. Następnie przecedzić. Pić po małym kielisz- ku 3-4 razy dziennie przed jedzeniem jako środek moczopędny, przeciwmiażdżycowy i żółcio- pędny.

Cynarein (Herbapol), drażetki zawierające wyciąg z ziela karczochów i korzeni rzewienia z dodatkiem chelidoniny. Dawki 1-3 drażetki 3 razy dziennie przed posiłkami w podanych wyżej schorzeniach wątroby i przewodów żółciowych, połączonych z atonią jelit i zaparciem.

Cynarex (Herbapol), tabletki zawierające wyciąg z ziela karczochów, lek standaryzowany na zawartość cynaryny. Dawki 1-2 tabletki 2-4 razy dziennie przed jedzeniem. Preparat ma pełny zakres zastosowania rośliny.

Cynarzym (RFN), drażetki zawierające wyciągi z liści karczochów, liści boldo, liści aloesu i ziela glistnika oraz pankreatynę i żółć. Dawki 1-2 drażetki 3 razy dziennie po jedzeniu jako środek w zaburzeniach trawiennych spowodowanych niewydolnością wątroby i trzustki.

[Uwaga: książka z której zaczerpnąłem ten tekst pochodzi z 1987 r. ]

Jeżeli chciałbyś/abyś coś dodać lub zmienić w tym artykule daj znać karol@zdrowypacjent.pl . Każdego redaktora uhonoruje podpisem pod artykułem (imię i nazwisko) . No chyba że redaktor będzie wolał zachować anonimowość.

Najlepiej przesyłać całe artykuły w pliku tzn. coś dodasz lub coś zmienisz to prześlij mi plik z artykułem i zaznacz (na czerwono, pogrubieniem, podkreśleniem) co zmieniłeś/aś, abym mógł to łatwo odnaleźć i wprowadzić na stronę. Dobrze byłoby podawać źródła skąd czerpaliście informacje .

Źródło:

Aleksander Ożarowski,Wacław Jaroniewski; „ROŚLINY LECZNICZE i ich praktyczne zastosowanie” ;Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych Warszawa 1987