Jest to bylina należąca do rodziny Ślazowatych (Malvaceae), występująca w stanie natural- nym w Europie środkowej, południowej i wschodniej. Obecnie jest powszechnie uprawiana. W Polsce występuje rzadko w stanie dzikim w Poznańskiem i na Kujawach na łąkach, solniskach i przydrożach.

Prawoślaz wytwarza kłącze oraz liczne, mięsiste korzenie. W pierwszym roku wydaje nad ziemią rozetę przyziemnych liści, a w latach następnych prostą łodygę do 1,5 m wysoką, poje- dynczą lub rozgałęzioną, u dołu silnie zdrewniałą. Liście ogonkowe, 3- lub 5-klapowe, karbo- wane, zaostrzone u szczytu, po obu stronach szaro owłosione. Kwiaty duże, promieniste o ko- ronie różowej. Owoc rozłupka.

Surowiec. Do celów leczniczych wykopuje się jesienią wyłącznie rośliny uprawiane w dru- gim lub trzecim roku wegetacji i odcina mięsiste korzenie od kłączy. Kłącze jako zbyt zdrew- niałe nie ma znaczenia w lecznictwie. Można je ponownie posadzić, co umożliwi zbiór korzeni już w jesieni następnego roku. Zebrane korzenie oskrobuje się niezwłocznie z kory i suszy szybko w suszarni ogrzewanej w temp. około 20°C, gdyż inaczej żółkną i nabierają nieprzy- jemnego posmaku. Otrzymuje się jako surowiec korzeń prawoślazu – Radix Althaeae.

W lipcu lub sierpniu zbiera się w okresie zakwitania również liście prawoślazu i szybko su- szy w suszarniach naturalnych w cieniu i przewiewie. Surowcem jest liść prawoślazu – Folium Althaeae.

Prawoślaz można z powodzeniem uprawiać w ogrodach przydomowych i działkowych.

Podstawowe związki czynne. Korzeń prawoślazu zawiera śluzy jako podstawowe składniki czynne w ilości zmiennej zależnie od pory zbioru surowca i okresu wegetacji. Im korzenie starsze, tym śluzu jest więcej. Zbierany późną jesienią, zawiera ponad 10% śluzu, natomiast w lecie – około 5%. Śluz ten ma odczyn kwaśny. Oprócz tego w korzeniu znajduje się ponad 10% pektyn, około 10% sacharozy, do 2% asparaginy i znaczne ilości skrobi. Jej zawartość jest też zmienna i spada w okresie jesienno-zimowym, gdy wzrasta ilość śluzu. Jest ponadto betaina i sole mineralne.

Również liść prawoślazu jest ważnym surowcem śluzowym. Zawartość tego składnika do- sięga w liściu 10%. Ponadto występują flawonoidy, kwasy organiczne i sole mineralne.

Działanie. Korzeń prawoślazu jest jednym z najważniejszych surowców śluzowych. Zawar- te w nim śluzy pęcznieją w wodzie i tworzą roztwory koloidalne, które pokrywają błony śluzowe cienką warstwą utrzymującą się przez czas dłuższy i chronią je przed szkodliwym wpływem czynników zewnętrznych. Ułatwiają też regenerację uszkodzonych fragmentów błony śluzowej i wpływają na zmniejszanie się stanów zapalnych.

Wodny wyciąg z korzenia prawoślazu przyjęty doustnie w odpowiednio dużej dawce działa osłaniające na błonę śluzową żołądka, i to tym dłużej i skuteczniej, im wyższa jest kwasowość soku żołądkowego, gdyż śluz z tego surowca zwiększa swą lepkość pod wpływem kwasu sol- nego.

Śluzy z prawoślazu powodują również zmiękczenie zalegającej, a mniej lub więcej wysu- szonej i zbitej wydzieliny przylegającej do błon śluzowych gardła i krtani w tej części, w której stykają się bezpośrednio. Dzięki temu ułatwiają odkrztuszanie. Mają też na zasadzie odruchu wpływ na oskrzela.

Po podaniu doustnym niektóre składniki surowca są wydalane z moczem i działają przeciw- zapalnie oraz odgrywają rolę koloidów ochronnych, przeciwdziałających krystalizacji składników mineralnych.

Zewnętrznie, na skórę prawoślaz działa nie tylko odmiękczająco, ale i przeciwzapalnie. Podobnie na błony śluzowe i oczy.

Liście  prawoślazu  działają  podobnie jak  korzeń,  ale  zawierają  zwykle o połowę mniej związków śluzowych.

Działania niepożądane. Wyciągi z prawoślazu, stosowane regularnie przez długi okres, mogą wywołać niedobory witamin, soli mineralnych lub innych związków, ponieważ śluzy hamują wchłanianie w przewodzie pokarmowym.

Zastosowanie. Wodne wyciągi z korzenia i liści prawoślazu stosuje się jako preparaty ochronne i przeciwzapalne w chorobach gardła, krtani i jamy ustnej oraz przy uszkodzeniach błon śluzowych gorącymi płynami lub substancjami żrącymi. Ponadto w nieżycie oskrzeli i przełyku oraz nieżycie lub wrzodzie żołądka i dwunastnicy, a także w nadkwaśności.

W uporczywych zaparciach wskazane jest przyjmowanie sproszkowanego korzenia prawo- ślazu zmieszanego przed zażyciem z wodą, gdyż pęczniejąc w jelitach spulchnia masy kałowe, wzmaga łagodnie ruchy perystaltyczne jelit i ułatwia wypróżnienie. W zaparciach u dzieci do- bre wyniki dają lewatywy zawierające odwar z prawoślazu.

Przetwory z prawoślazu mają często zastosowanie w nieżytach górnych dróg oddechowych, ostrym, suchym kaszlu, chrypce, a pomocniczo w anginie i nieżycie oskrzeli. Korzeń służy w aptece do sporządzania syropu prawoślazowego – Sirupus Althaeae, składnika wielu mikstur przepisywanych w kaszlu i przeziębieniu. Korzeń wchodzi również w skład mieszanek zioło- wych Pektosan i Neopektosan, stosowanych w stanach nieżytowych jamy ustnej oraz w kaszlu, a także do płukania w zapaleniu jamy ustnej. Odwary z prawoślazu zalecane są do przemywa- nia i okładów na oczy w stanach zapalnych powiek i spojówek. Ponadto do okładów w zapale- niu i świądzie skóry oraz na wrzody i czyraki.

Przetwory. Macerat z korzenia prawoślazu: 1 łyżkę dobrze rozdrobnionego surowca zalać 1 szklanką wody ciepłej i pozostawić pod przykryciem na 6-8 godz. do napęcznienia. Następnie nieco ogrzać i przecedzić. Pić po 1/2 szklanki 2 razy dziennie w nieżycie żołądka oraz górnych dróg oddechowych i w suchym kaszlu. Zalecany jest też do płukania w zapaleniu jamy ustnej i gardła oraz do okładów w zapaleniu spojówek i brzegów powiek.

Po podaniu doustnym obserwowano zmniejszenie nasilenia biegunki.

Korzeń prawoślazu sproszkowany: 1 łyżkę stołową sproszkowanego korzenia wsypać do 1/3 szklanki ciepłej wody i wypić. Stosować rano i wieczorem jako środek ułatwiający wypróżnienia.

Odwar z prawoślazu do lewatyw: 1 łyżkę rozdrobnionego korzenia prawo-ślazu i 1/2 łyżki kwiatów rumianku zalać 11/2 szklanki wody ciepłej i pozostawić na 30-60 min. Następnie ogrzać do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 3-5 min. Ostudzić i przecedzić. Stoso- wać do lewatyw dzieciom w zaparciach. Odwar ten może też służyć do okładów, przemywań i płukania.

Odwar z prawoślazu: 2-4 łyżki sproszkowanego korzenia zalać 1-11/2 szklanki wody ciepłej i gotować bardzo powoli do otrzymania gęstej papki. Dodać 1/2 łyżki miodu, wymieszać, przenieść na lniane płótno i dostatecznie ciepłe przyłożyć na czyraki, ropne zapalenie skóry i ropnie pach. Zmieniać co 3 godz. Odkażać skórę wodą utlenioną.

Mukaltin  (ZSRR), tabletki zawierające mieszaninę śluzów i pektyn z ziela prawoślazu. Dawki: 1-2 tabletki doustnie 2-3 razy dziennie jako środek wykrztuśny w schorzeniach gór- nych dróg oddechowych.

[Uwaga: książka z której zaczerpnąłem ten tekst pochodzi z 1987 r. ]

Jeżeli chciałbyś/abyś coś dodać lub zmienić w tym artykule daj znać karol@zdrowypacjent.pl . Każdego redaktora uhonoruje podpisem pod artykułem (imię i nazwisko) . No chyba że redaktor będzie wolał zachować anonimowość.

Najlepiej przesyłać całe artykuły w pliku tzn. coś dodasz lub coś zmienisz to prześlij mi plik z artykułem i zaznacz (na czerwono, pogrubieniem, podkreśleniem) co zmieniłeś/aś, abym mógł to łatwo odnaleźć i wprowadzić na stronę. Dobrze byłoby podawać źródła skąd czerpaliście informacje .

Źródło:

Aleksander Ożarowski,Wacław Jaroniewski; „ROŚLINY LECZNICZE i ich praktyczne zastosowanie” ;Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych Warszawa 1987