Jest to bylina z rodziny Trędownikowatych (Scrophulariaceae), występująca w całej Euro- pie i częściowo na Syberii. W Polsce pospolita na niżu na łąkach, pastwiskach, w rzadkich la- sach, zawsze na glebach dostatecznie wilgotnych.

Przetacznik ma łodygi płożące i korzeniące się, do 20 cm drugie, silnie owłosione. W prze- ciwieństwie do łodyg grona kwiatowe są zawsze prosto wzniesione. Liście odwrotniejajowate lub eliptyczne, karbowane, ku nasadzie całobrzegie, klinowato zwężone w bardzo krótki ogo- nek. Kwiaty grzbieciste o koronie bladoniebieskiej. Owocem jest trójkątniesercowata torebka.

Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się od czerwca do lipca zakwitające górne części pędów przetacznika, kiedy nie ma jeszcze kwiatów przekwitłych lub torebek nasiennych. Ze- brane pędy nie powinny też zawierać łodyg korzeniących się. Suszy się w suszarniach natural- nych, w miejscach zacienionych, o dobrym przewiewie bądź w suszarniach ogrzewanych w temp. około 35°C. Otrzymuje się ziele przetacznika leśnego – Herba Veronicae. Surowiec han- dlowy jest zwykle mieszaniną kilku gatunków, jak np. przetacznik ożankowy – Veronica cha- maedrys L., i przełącznik kłosowy – Veronica spicata L.

Podstawowe związki czynne. Ziele przetacznika zawiera glikozydy irydoidowe, głównie aukubinę, ponadto mannitol, β-sytosterol, fenolokwasy, garbniki, flawonoidy, saponiny, gorycze i sole mineralne.

Działanie. Najbardziej dostrzegalne jest łagodne działanie wykrztuśne ziela przetacznika, przypisywane saponinom, słabsze jednak od innych surowców z tej grupy. Wyciągi z ziela nie- znacznie pobudzają wydzielanie soku żołądkowego z uwagi na zawarte w nich niewielkie ilo- ści goryczy. Usprawniają trawienie i przyswajanie pokarmów, a fenolokwasy i garbniki działa- ją także zapierające i przeciwbakteryjnie. Ponadto wyciągi te zwiększają nieco wydalanie mo- czu i potu oraz ułatwiają usuwanie wraz z nimi produktów przemiany materii. Odwary z przetacznika przyspieszają gojenie ran i regenerację uszkodzonego naskórka ze względu na własności lekko ściągające, bakteriobójcze i przeciwzapalne, zbliżone do działania babki lancetowatej.

Działania niepożądane. Przetwory z przetacznika stosowane w zalecanych dawkach lecz- niczych nie wywierają działania szkodliwego.

Zastosowanie. Przetwory z przetacznika służą przede wszystkim jako środek wykrztuśny w suchym kaszlu i chrypce, najczęściej w połączeniu z podobnie działającymi surowcami. Stosu- je się również w przewlekłych, ale niezbyt nasilonych zaburzeniach trawiennych, wyrażają- cych się brakiem apetytu, bólem brzucha, wzdęciem, nieregularnymi wypróżnieniami oraz nie- dostatecznym  przyswajaniem  pokarmów. Zalecane we wrzodzie żołądka. Ponadto w mało nasilonej   niewydolności   nerek   oraz   dolegliwościach   skórnych   jako   środek   ogólnie Zewnętrznie odwary z ziela stosuje się do obmywania trudno gojących się ran, owrzodzeń, swędzących wysypek i liszajów, również do okładów na oparzenia I i II stopnia, a ponadto do irygacji w upławach oraz do obmywań w świądzie sromu, płukania jamy ustnej i do kąpieli.

Niekiedy używane do wcierań w bólach gośćcowych.

Przetwory. Odwar z ziela przetacznika: 1 łyżkę ziela zalać 1 szklanką wody zimnej. Ogrzać do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 3 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie po 1/2 szklanki przed posiłkami jako lek żołądkowy, poprawiający trawienie i przemianę materii.

Odwar wykrztuśny z przetacznika: zmieszać 50 g ziela przetacznika i 20 g korzenia pierwiosnka. Zalać 1 łyżkę mieszanki 1 szklanką wody zimnej i ogrzać do wrzenia. Gotować ła- godnie 5 min pod przykryciem. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 2-3 łyżki co 2-3 godz. po jedzeniu jako środek wykrztuśny w suchym kaszlu, chrypce i nieżycie oskrzeli.

Odwar o działaniu moczopędnym z przetacznika: zmieszać po 25 g ziela przetacznika i ziela nawłoci. Zalać 1 łyżkę mieszanki 11/2 szklanki wody zimnej. Ogrzać do wrzenia i gotować ła- godnie pod przykryciem 3 min. Odstawić na 15 min i przecedzić. Pić 1/2-2/3 szklanki 2-3 razy dziennie między posiłkami jako środek moczopędny, poprawiający przemianę materii i łago- dzący dolegliwości skórne. Ten sam odwar można stosować zewnętrznie do płukania jamy ustnej i gardła w stanach zapalnych i anginie, również do okładów na trudno gojące się rany i owrzodzenia.

Nalewka przetacznikowa: do 500 ml alkoholu 40-procentowego wsypać 2-3 łyżki rozdrob- nionego ziela przetacznika i pozostawić na 14 dni, często wstrząsając. Odcedzić, ziele wyci- snąć, oba płyny przesączyć przez watę. Nalewką nacierać bolesne miejsce w gośćcu i skazie moczanowej (dnie) 2 razy dziennie.

Zioła żołądkowe: zmieszać po 50 g ziela przetacznika, ziela drapacza lekarskiego i kwiatów rumianku oraz po 25 g owoców anyżu (lub kopru włoskiego), kwiatów nagietka i liści mięty pieprzowej. Do 2 szklanek ciepłego mleka wsypać 11/2 łyżki ziół i powoli ogrzewać do wrze- nia pod przykryciem. Odstawić na kilka minut i przecedzić (można do termosu). Pić tylko cie- pły odwar po 1/2 szklanki na 1 godz. przed śniadaniem i obiadem. W 2 godz. po kolacji wypić całą szklankę ciepłego odwaru, położyć się na tapczanie i co 3-5 min zmieniać pozycję – na wznak, na lewy i prawy bok oraz na brzuchu. Stosować w zapaleniu żołądka oraz we wrzodzie żołądka jako środek przyspieszający bliznowacenie niszy wrzodowej, także po zabiegu chirur- gicznym. W przypadku wrzodu dwunastnicy pije się mleczny napar bez przyjmowania pozycji leżącej.

Zioła w żylakach odbytu: zmieszać 50 g ziela przełącznika i po 25 g ziela bukwicy, liści orzecha włoskiego i kory dębowej. W naczyniu 5-6 łyżek ziół zalać 2 l wody zimnej i ogrzać do wrzenia. Odstawić na 10 min i przecedzić do miski. Użyć do nasiadówki na 10-15 min o temp. 36-38°C. Następnie odbyt osuszyć i posmarować olejem nagietkowym lub olejem dziu- rawcowym bądź wyciągiem olejowym z czosnku albo roztworem witaminy E czy Linoma- giem. Częstotliwość nasiadówek zależy od stanu zaawansowania choroby.

[Uwaga: książka z której zaczerpnąłem ten tekst pochodzi z 1987 r. ]

Jeżeli chciałbyś/abyś coś dodać lub zmienić w tym artykule daj znać karol@zdrowypacjent.pl . Każdego redaktora uhonoruje podpisem pod artykułem (imię i nazwisko) . No chyba że redaktor będzie wolał zachować anonimowość.

Najlepiej przesyłać całe artykuły w pliku tzn. coś dodasz lub coś zmienisz to prześlij mi plik z artykułem i zaznacz (na czerwono, pogrubieniem, podkreśleniem) co zmieniłeś/aś, abym mógł to łatwo odnaleźć i wprowadzić na stronę. Dobrze byłoby podawać źródła skąd czerpaliście informacje .

Źródło:

Aleksander Ożarowski,Wacław Jaroniewski; „ROŚLINY LECZNICZE i ich praktyczne zastosowanie” ;Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych Warszawa 1987