Roślina ta jest półkrzewem z rodziny Wargowych (Labiatae), występującym w stanie natu- ralnym w krajach strefy śródziemnomorskiej. W Polsce uprawiana od kilku wieków. Można ją z powodzeniem hodować w ogródkach przydomowych i działkowych.

Szałwia lekarska wytwarza liczne łodygi, wysokie do 75 cm, wzniesione, u dołu drewnieją- ce, u góry nie zdrewniałe, czterokanciaste. Liście naprzeciwległe, długo-ogonkowe, wąsko- eliptyczne lub lancetowate, w nasadzie zaokrąglone lub klinowato zwężone, często pojedynczo lub podwójnie uszate, na brzegu drobno karbowane. Unerwienie silnie rozgałęzione, tworzy drobną siateczkę, uwypukloną od strony dolnej. Obie strony liścia szaro-srebrzyście owłosione. Długość blaszki do 8 cm. Kwiaty grzbieciste, dwuwargowe, fioletowo-niebieskie, niekiedy bia- ławe. Cała roślina wyróżnia się silnym, swoistym zapachem.

Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się w maju liście w pełni wykształcone, tuż przed okresem kwitnienia i suszy w miejscu zacienionym i przewiewnym. Surowcem jest liść szałwii

- Folium Salviae. Niekiedy zbiera się również ziele szałwii – Herba Salviae, ścinając w maju i ponownie w drugiej połowie sierpnia górne części łodyg ponad pierwszym rozgałęzieniem. Oba  surowce należy przechowywać w szczelnym opakowaniu w pomieszczeniu suchym i możliwie chłodnym. Chronić od światła.

Szałwia należy do roślin o wielokierunkowym zastosowaniu – leczniczym, kulinarnym i ko- smetycznym. W gospodarstwie domowym liście i ziele szałwii należą do grupy przypraw kuli- narnych, ułatwiających trawienie spożytych potraw, przede wszystkim mięs, wskutek regulo- wania wydzielania soków trawiennych, prawidłowej perystaltyki i wypróżnień.

W kosmetyce szałwia i jej olejek odkażają skórę, przeciwdziałając zbytniemu przetłuszczaniu i rozszerzaniu porów, wypadaniu włosów i łupieżowi. W przemyśle kosmetycznym olejek eteryczny z szałwii służy jako dodatek do niektórych gatunków wód zapachowych i płynów do zmywania twarzy.

Podstawowe związki czynne. Liście i ziele szałwii zawierają te same związki czynne, choć w różnych ilościach. Najważniejszym składnikiem jest olejek eteryczny, o charakterystycznym zapachu, w ilości do 2,5% w liściach, zawierający liczne terpeny, m.in. tujon, cyneol i kamfo- rę, oraz seskwiterpeny, jak humulen i kariofilen. Oprócz tego w liściach występują garbniki ka- techinowe (do 8%), kwasy wielofenolowe, jak kawowy i chlorogenowy, sapogeniny trójterpe- nowe (m.in. kwas ursolowy), związek gorzki pikrosalwina, nieznana substancja estrogenna i przeciwpotna oraz sole mine- ralne. Ziele jest nieco uboższe w związki czynne.

Działanie. W lecznictwie najbardziej cenione jest działanie przeciwzapalne, zarówno po podaniu doustnym, jak i zewnętrznym na skórę i błony śluzowe. Stwierdzono, że pod wpły- wem wyciągów z szałwii zmniejszają się przekrwienie (zaczerwienienie) błon śluzowych i skóry oraz mikrokrwawienia z nadmiernie rozszerzonych lub uszkodzonych naczyń włosowa- tych. Jednocześnie pod wpływem garbników, kwasów wielofenolowych oraz niektórych składników olejku eterycznego, zwłaszcza cyneolu i tujonu, ginie wiele szczepów drobnoustro- jów chorobotwórczych lub zostaje zahamowany ich wzrost.

W przewodzie pokarmowym wyciągi z szałwii hamują intensywny wzrost saprofitycznej flory bakteryjnej, przeciwdziałają nadmiernej fermentacji i bolesnym wzdęciom spowodowa- nym stanem skurczowym w jelitach i gromadzeniem się gazów. Mają też słabe działanie żół- ciopędne. Przetwory z szałwii wykazują działanie estrogenne, pobudzające miesiączkowanie w przypadkach, gdy było ono zbyt skąpe.

Przetwory z szałwii, a zwłaszcza wyciągi alkoholowe, jak nalewka lub wyciąg płynny, silnie hamują wydzielanie potu. Po podaniu nalewki z liści szałwii działanie hamujące występuje dość szybko, osiąga swój szczyt po 2-3 godz. i może utrzymać się kilka dni. Jednak ani nalew- ka, ani wyciąg płynny z liści szałwii nie są dostępne w naszych aptekach. Przetwory te hamują nadmierną laktację u karmiących matek lub samoistny wyciek mleka.

Obserwuje się również słabe działanie przeciwcukrzycowe wyciągów z szałwii, zależne od nie znanego dotąd związku rozpuszczalnego w wodzie.

Działania niepożądane. Duże dawki wyciągów z szałwii, podawane przez dłuższy okres, mogą powodować nudności, wymioty, otępienie i kurcze kloniczne ze względu na obecność tu- jonu w olejku eterycznym.

Zastosowanie. Wewnętrznie stosuje się wyciągi z szałwii w stanach zapalnych błon śluzo- wych  przewodu pokarmowego z jednoczesnym znacznym przekrwieniem, a nawet mikro- krwawieniami wskutek uszkodzenia włosowatych naczyń krwionośnych w ścianie jelit. Zaleca się je także w nadmiernej fermentacji jelitowej i towarzyszących bólach brzucha, wzdęciach, biegunkach i nudnościach oraz osłabieniu perystaltyki spowodowanym skurczem jelit. Liść szałwii jest składnikiem mieszanki ziołowej Tannosan (Herbapol), podawanej w stanach za- palnych przewodu pokarmowego i biegunkach. Ponadto wchodzi w skład granulatu ziołowego Gastrogran (Herbapol), stosowanego w nieżytach przewodu pokarmowego oraz wrzodzie tra- wiennym żołądka i dwunastnicy. Wyciąg płynny z szałwii jest składnikiem płynu Herbogastrin (Herbapol), zalecanego w niedokwaśności oraz nieżycie żołądka i jelit.

Wodne wyciągi z liści szałwii podaje się wewnętrznie w nieżytach jamy ustnej, gardła i oskrzeli oraz w kaszlu i utrudnionym odkrztuszaniu. Najlepsze wyniki osiąga się w połączeniu z innymi surowcami zielarskimi, jak w mieszankach ziołowych Pektosan i Neopektosan, pro- dukowanych przez Herbapol.

Pomocniczo stosuje się liście szałwii w stanach przedcukrzycowych i w początkowych ob- jawach cukrzycy, ale ze względu na słabe działanie, wyłącznie w mieszankach z innymi, po- dobnie działającymi surowcami roślinnymi, jak w mieszance ziołowej Diabetosan (Herbapol).

Alkoholowe wyciągi z szałwii stosuje się z dobrym skutkiem w nadmiernej potliwości, głównie w gruźlicy, zbyt wielkiej pobudliwości nerwowej, nadczynności tarczycy oraz w nie- których zatruciach. Zaleca się też jako leki pobudzające zbyt skąpe miesiączkowanie oraz w nadmiernej laktacji u karmiących matek.

Bardzo często wyciągów wodnych z szałwii używa się zewnętrznie do płukania w stanach zapalnych jamy ustnej, dziąseł i gardła. Stosuje się je również w dolegliwościach skórnych, jak uszkodzenia naskórka, swędzące wypryski, stłuczenia, lekkie oparzenia, żylaki nóg, podudzi i odbytu, drobne skaleczenia i czyraki. Liść szałwii wchodzi w skład mieszanki ziołowej Septo- san (Herbapol), zalecanej do płukania jamy ustnej i gardła.

Wyciągi wodne z szałwii stosuje się ponadto w postaci płukanek, przymoczek, przemywań, tamponów, irygacji lub kąpieli w stanach nieżytowych, zapaleniu i świądzie sromu oraz nie- znacznych upławach. Liść szałwii jest składnikiem mieszanki

Vagosan (Herbapol) używanej do irygacji, tamponów i przemywań w stanach zapalnych pochwy.

Liść szałwii wchodzi też w skład proszku i tytoniu przeciwastmatycznego Astmosan (Herbapol) oraz papierosów Neoastmosan (Herbapol) używanych w stanach duszności spowodo- wanych skurczem oskrzeli i w dychawicy oskrzelowej u osób starszych.

Destylowany z liści i ziela szałwii olejek eteryczny – Oleum Salviae, jest składnikiem pasty

Fitolizyna (Herbapol), stosowanej pomocniczo w kamicy moczowej.

Przetwory. Napar szałwiowy: 1-2 łyżeczki liści zalać 1/2 szklanki wody wrzącej i naparzać pod przykryciem 10 min. Odstawić na 10 min i przecedzić. Pić 1-3 razy dziennie po 1/3-1/2 szklanki przed jedzeniem w nieżycie żołądka i jelit, biegunce, wzdęciach, nadmiernej laktacji u karmiących matek. Dla pobudzenia apetytu zaleca się 1-2 łyżki naparu 2-3 razy dziennie na 30 min przed posiłkiem.

Ten sam napar stosuje się zewnętrznie do płukania jamy ustnej i gardła, przymoczek na skó- rę, obmywania zewnętrznych narządów płciowych, tamponów dopochwowych oraz irygacji. Korzystne jest dodanie 10-20 kropli Azulanu lub Azucalenu na 1/4 szklanki naparu używanego zewnętrznie. Do irygacji można napar rozcieńczyć równą ilością wody.

Wyciąg płynny szałwiowy: 200 g świeżych liści zmiksować z 220 ml etanolu 50- procentowego. Odstawić na 30 min i przecedzić do butelek. Przyjmować 30-50 kropli w kie- liszku wody 2-4 razy dziennie jako przeciwpotny, pobudzający trawienie i hamujący laktację. Stosować 1/2 łyżeczki na 1/4 szklanki wody do płukania jamy ustnej i gardła.

Nalewka szałwiowa: 25 g wysuszonych i rozdrobnionych liści zalać 130 ml alkoholu 70- procentowego i macerować 14 dni, często wstrząsając. Przecedzić, wycisnąć wytrawione liście, połączone płyny przechowywać w lodówce. Pić po 1/2 łyżeczki w 1/4 szklanki wody jako lek hamujący laktację i przeciwpotny. Zewnętrznie służy do płukania jamy ustnej i gardła oraz do przymoczek.

Płukanka szałwiowa: łyżeczka wyciągu płynnego szałwiowego w 1/4 szklanki wody albo 1/4 szklanki naparu szałwiowego z łyżeczką Azulanu i 1 g boraksu do płukania jamy ustnej i gardła w pleśniawkach, anginie i stanach ropnych.

Nasiadówka szałwiowa: zmieszać 50 g liści lub ziela szałwii oraz po 25 g ziela krwawnika i kwiatu nagietka. Całość zalać 2-3 l wody wrzącej. Nakryć i odstawić na 15 min. Przecedzić do miski. Po ostudzeniu do 36° stosować do nasiadówki przez 15 min w żylakach odbytu, świą- dzie i zapaleniu zewnętrznych narządów płciowych, bólach kurczowych pęcherza moczowego i kłykcinach kończystych.

Kąpiel szałwiowa: 100 g ziela szałwii zmieszać z 25 g liści babki oraz po 25 g kwiatów ru- mianku i kwiatów lipy. Całość zalać 3-4 l wody wrzącej i odstawić pod przykryciem na 15 min. Przecedzić do wanny wypełnionej do 1/3 objętości wodą o temp. 37°C. Pozostałe zioła umieścić w płóciennym woreczku i zanurzyć w wannie. Czas kąpieli 15-20 min. Następnie owinąć mokre ciało prześcieradłem kąpielowym i odpoczywać 30-60 min. Stosować w róż- nych schorzeniach skórnych, jak pokrzywka, świąd skóry, odleżyny, odmrożenia, nadmierne pocenie, miejscowe podrażnienie i zapalenie skóry oraz wysypki alergiczne.


[Uwaga: książka z której zaczerpnąłem ten tekst pochodzi z 1987 r. ]

Jeżeli chciałbyś/abyś coś dodać lub zmienić w tym artykule daj znać karol@zdrowypacjent.pl . Każdego redaktora uhonoruje podpisem pod artykułem (imię i nazwisko) . No chyba że redaktor będzie wolał zachować anonimowość.

Najlepiej przesyłać całe artykuły w pliku tzn. coś dodasz lub coś zmienisz to prześlij mi plik z artykułem i zaznacz (na czerwono, pogrubieniem, podkreśleniem) co zmieniłeś/aś, abym mógł to łatwo odnaleźć i wprowadzić na stronę. Dobrze byłoby podawać źródła skąd czerpaliście informacje .

Źródło:

Aleksander Ożarowski,Wacław Jaroniewski; „ROŚLINY LECZNICZE i ich praktyczne zastosowanie” ;Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych Warszawa 1987